باسمه تعالي
دانشگاه پیام نور خنج
گروه مدیریت
عنوان تحقيق:
بررسی تاثیر سرمایه اجتماعي بر كارآفريني سازمانی در شرکت های شهرک صنعتی بندرعباس
استاد راهنما:
آقای مسعود بیرجندی
نگارش:
مسعود رنجبر
شماره دانشجویی:
خرداد 1393

فهرست مطالب
فصل اول: کلیات تحقیق
مقدمه8
1-2) بیان مساله9
1-4) اهداف انجام تحقيق11
1-5) تعريف واژه ها و اصطلاحات تحقيق12
فصل دوم: ادبیات و پیشینه تحقیق14
2-1- مقدمه15
2-2- سرمایه16
2-3- انواع سرمایه17
2-4- سرمایه اجتماعی18
2-5- تعریف سرمایه اجتماعی21
2-7- انواع سرمایه اجتماعی26
2-8- سرمایه اجتماعی به مثابه یکی از مشخصه هاي جوامع و ملت ها26
2-9- منشأهاي سرمایه اجتماعی28
2-10- الگو هاي اندازه گیري سرمایه اجتماعی29
2-11- عوامل تعیین کننده پیدایش سرمایه اجتماعی در این حیطه (سازمان)31
2-12- رویکردهای مفهومی اصلی به سرمایه اجتماعی31
2-13- سنجش سرمایه اجتماعی32
2-14- کارآفرینی34
2-15- تاريخچه كارآفريني35
2-16- تعاریف کارآفرینی37
2-17- انواع كارآفريني40
– كارآفريني مستقل41
– كارآفريني درون سازماني41
– كارآفريني سازماني42
2-18-کارآفرینی درون‍سازمانی43
2-19- مدلهاي فرآیند كارآفريني سازماني44
2-20- مدل كارآفريني سازماني كورنوال و پرمن45
2-21- مدل كارآفريني سازماني كوراتكو و نافزيگر46
2-22- فرآيند كارآفريني احمد پور و مقيمي47
2-24- مدل کارآفرینی بارینگر و ایرلند48
2-25- مدل پیترز و پتلزبرگ و عوامل موثر بر آن50
2-25-2- تکنیکهای ایده پردازی:53
2-25-3- بکارگیری(امکان سنجی) ایده در سازمان54
2-25-4- نتایج ایده55
2-26- سرمایه اجتماعی و کارآفرینی سازمانی55
2-27- تحقیقات انجام گرفته :59
2-27-1- داخلی:59
2-27-2- خارجی:60
فصل سوم:
3-1) مقدمه64
3-2) روش تحقيق64
3-2-1) تحقيق کاربردي65
3-2-2) تحقيق توصيفي65
فرایند پژوهش:68
3-3) متغیرهای تحقيق68
3-4) روشهای جمع‌آوري اطلاعات69
3-5) روايي و پايايي پرسشنامه70
3-5-1) تعيين پايايي (قابليت اعتماد) پرسشنامه70
3-5-2) تعيين اعتبار (روايي) پرسشنامه71
3-6) جامعه و نمونه آماري72
3-6-1) جامعة آماري72
3-6-2) قلمرو مکاني تحقيق73
3-6-3) قلمرو زماني تحقيق73
3-6-4) نمونه آماري و روش محاسبه حجم نمونه73
3-8) روش تجزيه و تحليل اطلاعات75
فصل چهارم:
4-1- مقدمه77
4-2- ویژگیهای جمعیت شناختی پاسخدهندگان77
4-3- تحلیل استنباطی دادهها79
4-3-1-بررسی نرمال بودن متغیرها80
4-3-1-1- بررسی نرمال بودن متغیرهای گرایش کارافرینانه80
4-3-1-2- بررسی نرمال بودن متغیر سرمایه اجتماعی81
4-3-3- بررسی همبستگی بین متغیرهای مستقل و وابسته81
4-3-3-1- همبستگی بین بعد ساختاری و کارآفرینی درون سازمانی81
4-3-3-2- همبستگی بین بعد شناختی و کارآفرینی درون سازمانی82
4-3-3-3- همبستگی بین بعد روانی و کارآفرینی درون سازمانی83
4-3-3-6- همبستگی بین گرایش کارآفرینانه و سرمایه اجتماعی83
فصل پنجم:
5-1- مقدمه86
5-2- مروري مختصر بر هدف، مسئله و چگونگي كار86
5-3- نتايج آزمونها87
5-3-1- تائید یا عدم تائید فرضیات با استفاده از مدل معادلات ساختاریافته خطی87
5-3-1 -1 آزمون فرضیه فرعی1: همبستگی معنی داری میان بعد ساختاری و کارآفرینی درون سازمانی وجود دارد..87
5-3-1 -2 آزمون فرضیه فرعی2: همبستگی معنی داری میان بعد شناختی و کارآفرینی درون سازمانی وجود دارد88
5-3-1 -3 آزمون فرضیه فرعی3: همبستگی معنی داری بین بعد روانی و کارآفرینی درون سازمانی وجود دارد.88
5-3-2- آزمون فرضیه اصلی: گرایش کارآفرینانه بر سرمایه اجتماعی سازمانی تأثیر دارد.89
5-4- نتيجهگيري و پيشنهادات کاربردی90
منابع و ماخذ97
مقدمه
تحولات قرن حاضر با شتاب فراوان تمامی رویکرد های سنتی به مفهوم سازمان به عنوان موضوع علم مدیریت را به کناری نهاده و با به هم ریختن قواعد کلاسیک مدیریت، مفاهیمی نوین را به تاریخ علم مدیریت تزریق می نماید . امروزه، منابع خلق ارزش با چرخشی آشکار ، از سرمایه های برون زا به سرمایه های درونی تغییر جهت داده است. سرمایه اجتماعی همچون ثروتی پنهان ( توسلی و همکاران ، 1382) ، به تولید دانش سازمانی منتهی می شوند و روش های قدیمی ایجاد ارزش همچون سرمایه های مادی و نیروی کار فیزیکی، جایگاه گذشته خود را از دست داده اند. يكي از انديشمندان مديريت به نام ليندا گراتون(2003) براي ترسيم اين وضعيت جديد از استعاره انقلاب دموكراتيك در محيط هاي كاري استفاده مي كند .به عقيده وي ، مفهوم دموكراسي سازماني حول چند اصل اساسي بوجود مي آيد :ايجاد شرايطي كه در آن افراد بتوانند توانايي بالقوه و كيفيت هاي متمايز خود را بيان كنند ، حمايت از استفاده اختياري از قدرت ، مداخله افراد در تعيين شرايط ارتباطشان با سازمان و نهايتا توسعه فرصت براي دسترسي به منابع ارزشمند.
در این میان ، کارآفرینیی به عنوان مفهومی جدید پا به عرصه مفاهیم علمی نوین می گذارد و با رشد روز افزون کاربرد کارآفرینیی در دنیای واقع ، توجه سیاست گذاران و کلان نگران را به خود جلب می نماید. از دیگر سو برای شناخت و تفسیر نحوه عملکرد ، کارآفرینیی به عنوان یک برنامه تحقیقات علمی جایگاه خود را در تئوری های مدیریت می گشاید و برای توجیه تاثیر آن بر روی توسعه جامع و همه جانبه ، به نظریه پردازی می پردازد .
برای پی بردن به اهمیت پرورش روحیه کارآفرینیی کافی است بدانیم که فقط بین سالهای 1999 تا 2000 در کشور آمریکا قریب به 8/10 میلیون شغل برخاسته از فعالیت های کارآفرینیانه به وجود آمده است که درمقایسه با حذف 3/8 میلیون شغل به واسطه سیاست های کوچک سازی و افزایش بهره وری ، اقدامات کارآفرینیانه به ایجاد 5/2 میلیون فرصت شغلی به طور خالص کمک کرده است و اثرات منفی بیکاری را برطرف ساخته است . (سلیمی فر و مرتضوی ، 1384 )
از دیگر سو همانگونه که مطرح شد، مدتی است که سرمایه سرمایه اجتماعی به عنوان منابع جدید سازمانی مورد توجه قرار گرفته است. بنابر مطالعه اشام و دیگران طی سال های دهه 1990 به این سو ، بیشترین ارجاعات در مجلات معتبر موجود در بانک اطلاعاتی « EonLit » مربوط به کلید واژه سرمایه اجتماعی بوده است . همین طور طبق مطالعات فاین بنا بر نظر سردبیر مجله «Quarterly Journal of Economics» از مجلات معتبر در حوزه اقتصاد رایج و غالب ، یک چهارم ارجاعات مجله در دهه 1990 مربوط به اثر 1993 پوتنام مربوط به تعریف سرمایه اجتماعی بوده است( دینی ترکمانی ، 1385).
بدین مناسبت با توجه به اهمیت موضوع ، لزوم پرداختن به مساله کارآفرینیی و بررسی تمامی جوانب و ابعاد آن در تحقیقات متعددی مدنظر قرار گرفته است . در این راستا پرداختن به سرمایه اجتماعی و نیز در تئوری های کارآفرینی ، مورد توجه قرار گرفته است و مطالعات گسترده ای از ارتباط بین این متغیرها ، ارائه شده است . مبانی نظری کارآفرینیی در سازمان ، اهمیت سرمایه اجتماعی را در درک این که چگونه سازمان ها شبکه ها را خلق و آنها را مدیریت می کنند ، روشن می سازد . در سطح فردی نیز ، مطالعات صورت گرفته نشان می دهند ، شبکه های شخصی کارآفرینی ، امکان دسترسی به منابعی را که خود فرد به تنهایی قادر به دست یابی به آنها نیست ، فراهم می کند. اگر فردی توانایی و تمایل به خطرپذیری برای اقدام به کاسبی یا کارهای کارآفرینیانه را داشته باشد ، برای راه اندازی کسب و کار و کارهای کارآفرینیانه شانس مضاعف خواهد داشت . اگر چنین افرادی در کسب و کاری وجود داشته باشند ، به احتمال زیاد موفق خواهند بود( الوانی و عبدالله پور ، 1387).
1-2) بیان مساله
اين امر مسلمي است که پژوهش هاي کاربردي، مساله مدار هستند. بدين معني که تمام فرآيند پژوهش، از اولين گام هاي مشاهده تا آخرين مراحل استنتاج، مي بايد حول يک يا چند مساله يا مشکل دور بزند. بنابر اين، روشن کردن مشکل يا مساله در يک تحقيق علمي و کاربردي، يکي از ضروري ترين و اولين گام هاي پژوهش است. اگر مساله خوب روشن يا تبيين نشود، تمام مراحل بعدي فرايند تحقيق از قبيل: جمع آوري اطلاعات و استنتاجات يا نتيجه گيري، دچار مشکلات و نواقصي خواهد شد که ناشي از خود آن مراحل نيست، بلکه ناشي از روشن نبودن و بيان نادرست مساله است. بنابر اين شايد اغراق نباشد که بعضي از محققان معتقدند که خوب و درست روشن کردن مساله، معادل نيمي از فعاليت هاي پژوهشي است.
نگاه به كارآفريني در چارچوب ساختارهاي احاطه شده اجتماعي راه را براي يك چشم انداز وسيعي در مورد كارآفريني هموار مي سازد،‌ به طوري كه توجه را به سمت نكات مبهم و كم تر پرداخته شده يعني جنبه اجتماعي پديده اقتصادي-اجتماعي همچون كارآفريني سازماني جلب مي كند. اخيراً سرمايه اجتماعي باعث ايجاد تئوري هايي شده است كه پايه اي براي ساير مطالعات مديريت مي باشد. اين سرمايه از مفاهيم نويني است كه نقشي بسيار مهمتر از سرمايه فيزيكي و انساني در سازمان ها و جوامع ايفاء مي كند و امروزه در جامعه شناسي و اقتصاد و بتازگي در مديريت و سازمان به صورت گسترده اي مورد استفاده قرار گرفته كه به پيوند ها و ارتباطات ميان اعضاي يك شبكه به عنوان منابع با ارزش اشاره دارد و با خلق هنجاها و اعتماد متقابل موجب اهداف اعضاء مي شود. در غياب سرمايه اجتماعي ساير سرمايه ها اثربخشي خود را از دست داده و پيمودن راه هاي توسعه و تكامل فرهنگي و اقتصادي ناهموار و دشوار مي گردد (قلي پور و ديگران،‌ 1378).
در حالي كه فعاليت هاي كارآفريني نتيجه ساز و كارها و تعاملات اجتماعي مي باشند در موضوع كارآفريني بيش تر تحقيقات صرفاً‌ به وي‍‍ژگي هاي شخصيتي و ساختاري و موقعيت محيط پرداخته و سرمايه اجتماعي به عنوان مهم ترين عامل مورد توجه قرار نگرفته است (الوهي،‌2004).
1-3) ضرورت و اهميت انجام تحقيق
محيطي که امروزه کسب و کارها در آن فعاليت مي کنند محيط جديدي است که به وسيله نوآوريهاي مستمر، توسعه فناوريهاي ارتباطي و ديجيتالي، ارتباطهاي شبکهاي شکل سازمانها، گسترش عوامل تکنولوژيک و رواج عوامل نامشهود و سازماني توصيف مي شود. سرمايه اجتماعي مجموعه اي از شاخص هاي اجتماعي براي افراد است كه متشكل از شاخصهايي چون اعتماد مشاركت و هنجار است. افرادي كه داراي سرمايه اجتماعي بالاتري در جامعه هستند مي توانند در تعاملات اجتماعي از انباشت ذخيره سرمايه اجتماعي براي تسهيل در روابط اجتماعي و كاهش در هزينه هاي مبادله كمك بگيرند. بسياري از متغير هاي شخصيتي مثبت در افراد وجود داشته باشند، ولي آنان زماني مي توانند از اين متغيرها به صورت بهينه و با كمترين هزينه فرصت بهره بگيرند كه داراي تعاملات اجتماعي بالا همراه با هزينه فرصت پايين باشند و اين حالت تنها زماني رخ مي دهد كه افراد داراي سرمايه اجتماعي بالايي باشند تا بتوانند از ويژگي هاي شخصيتي نهفته در خود را بروز داده و باعث ايجاد كنش مثبت در جامعه شوند. كارآفريني نيز يك شاخصه دروني براي افراد است ولي تمام افرادي كه داراي شخصيت كارآفرين هستند نمي توانند در مرحله عملي كارآفرينان موفقي شوند. موفقيت در كارآفريني براي اين افراد تنها زماني رخ مي دهد كه داراي سرمايه اجتماعي بالاي بوده و بتوانند با استفاده از سرمايه اجتماعي خود در تعاملات و كنش هاي اجتماعي به موفقيت شاياني در امر كارفريني نائل شوند.
1-4) اهداف انجام تحقيق
اهداف انجام اين تحقيق را مي توان به صورت زير خلاصه كرد:
اهداف علمی
1-شناخت وضعيت فعلي سرمایه اجتماعی و کارآفرینی سازمانی.
2-ارائه پيشنهادهاي مناسب به منظور بهبود کارآفرینیی.
1-5) تعريف واژه ها و اصطلاحات تحقيق
سرمایه اجتماعی: مجموعه ای از منابع واقعی و بالقوه است که در شبکه روابطی که زیر نفوذ فرد یا واحد اجتماعی است ریشه دارد، از طریق شبکه قابل دسترسی است و از همین شبکه ناشی شده است.
الف- بعد ساختاری: عنصر ساختاري سرمايهاجتماعي اشاره به الگوي كلي تماسهاي بين افراد دارد يعني، شما به چه كساني و چگونه دسترسي داريد. این بعد شامل: روابط شبكهاي بين افراد، پيكربندي شبكهاي و سازمان مناسب . به طور کلی این بعد حوزهای را بررسی میکند که در آن افراد در سازمان به هم مرتبط میشوند، الگوهای ارتباطات میان کارکنان توصیف و سودمندی چنین ارتباطاتی مطالعه میشود .
ب- بعد ارتباطی: این بعد ماهیت روابط در یک سازمان را در بر میگیرد. به عبارت دیگر در حالی که بعد ساختاری بر این امر متمرکز است که آیا کارکنان در یک سازمان با هم در ارتباط هستند یا خیر، بعد ارتباطی بر ماهیت و کیفیت این روابط متمرکز میشود. در واقع این بعد به ارتباط موثر بین همکارانی که یکدیگر را دوست دارند، به یکدیگر اعتماد دارند و با هم هویت مییابند توجه دارد. این بعد شامل اعتماد، هنجارها، تعهدات و هویت میباشد .
ج- بعد شناختي: این بعد دربرگیرنده میزان اشتراکات کارکنان درون یک شبکه اجتماعی از راه زبان مشترک و مبادله سرگذشتهای مشترک تحقق مییابد. زبان و سرگذشتهای مشترک موجب افزایش سطح درک میان اعضای سازمان میشود و توانایی کارکنان را برای پیش بینی اقدامات سایر همکاران افزایش میدهد. این بعد مانند بعد ارتباطی به ماهیت ارتباطات میان افراد در یک سازمان میپردازد وشامل موارد زیر زبان و کدهای مشترک و روایتهای مشترک میگردد.
کارافرینی سازمانی: فرایندی است که در آن محصولات یا فرایندهای نوآوری شده از طریق القا و ایجاد فرهنگ کارآفرینانه در یک سازمان از قبل تاسیس شده، به ظهور می رسند. کارآفرینی سازمانی در حیطه سازمان عمل می نماید و ساختارها، رویکردها، هنجارها ، تکنولوژ ی ها، خدمات و محصولات فعلی سازمان را گسترش داده ، یا در مسیرهای جدید قرار م ی دهد.
فصل دوم:
ادبیات و پیشینه تحقیق
2-1- مقدمه
تغییرات سریع محیط، تشدید فضای رقابتی بین شرکتها، رشد سريع کسب و کارهای كوچك، کوتاه شدن چرخه حیات محصولات و افزایش روزافزون انتظارات جامعه نیاز به نوآوری را برای بقای سازمانها اجتناب ناپذیر کرده است. نوآوری فرآیند خلق چیزی جدید است و امری بنیادی در فرآیند کارآفرینی به شمار میآید (جعفری مقدم و همکاران،1388). از این رو در دهههای اخیر فعالیتهای کارآفرینانه به درون سازمانها راه یافت و کارآفرینی به طور فزایندهایی مورد توجه مدیران قرار گرفت تا آنها بتوانند به اختراع و نوآوری و تجاری نمودن محصولات و خدمات خود بپردازند (حسن مرادی،1385).
بسياري از انديشمندان، كارآفريني را نوعي رفتار و شيوه ي زندگي مي دانند، گروهي ديگر آن را كار هنري مي انگارند ولي پيتر دراكر، كارآفريني را به مفهوم جستجوي دائمي براي تغيير، واكنشي در برابر آن و بهره برداري از آن به عنوان يك فرصت بيان مي كند. از طرف ديگر شومپيتر، به عنوان كسي كه براي نخستين بار اين مقوله را در نظريات خود به صورت علمي بيان كرد، كارآفريني را فرايند تخريب خلاق مي داند. كارآفريني، خلاقيت و كسب و كارهاي مخاطره آميز، سوخت موتور اقتصاد مدرن را فراهم مي كنند . اهميت اين سه عنصر نمي تواند اغراق آميز باشد. كارآفرينان كه در رأس كسب و كارهاي مخاطره آميزند، در جستجوي فرصت ها هستند، و خلاقيت ها اغلب ابزاري براي موفقيت آن ها تلقي مي شوند. كارآفرينان به عنصر تغيير به عنوان يك پديده ي معمولي مي نگرند و هميشه در جستجوي تغيير مي باشند و به آن واكنش نشان مي دهند و از آن به عنوان يك فرصت مناسب، بهره برداري مي كنند. همچنين كارآفرينان منابع را به حوزه هايي كه داراي بهره وري بالاتر هستند تغيير مكان مي دهند. كارآفرينان همان كساني هستند كه با ويژگي هاي دنياي امروز سازگار مي باشند، پس براي رشد و توسعه اقتصادي، بقا و تداوم فعاليت ها به اين افراد نيازمنديم. از اين رو اطلاق اصطلاح موتور توسعه به كارآفرينان چندان اغراق آميز نيست(مقيمي، 1383).
با ظهور فرهنگ كسب و كار، بيش ازپيش پذيرفته شده است كه كارآفريني درباره ي ايجاد سازمان هاي جديد يا ايجاد ارزش هاي جديد بوده و در عين حال ، به مثابه موتوري است كه اقتصاد را به حركت در مي آورد. در اقتصادهاي توسعه يافته، شركتهاي كوچك و مستقل، اميد اصلي براي توسعه اقتصادي به شمار مي روند. برخلاف ساختارهاي سنتي، در ساختارهاي اقتصادي نوين و پيشرفته، ايجاد شغل از وظايف دولت به شمار نمي رود. نقش دولت تنها گسترش فرهنگ كارآفريني و توسعه زيرساختارهاي عمومي و قانوني لازم براي ايجاد و توسعه فرصت هاي شغلي مناسب است، وظيفه ي اصلي كشف و بهره برداي از اين فرصت ها را كارآفرينان برعهده دارند (هزار جريبي، 1384).
سرمایه اجتماعی از مفاهیم نسبتاً جدیدي است که توانسته است در مدت زمان کوتاهی جایگاه مناسب در ساخت توسعه پیدا نموده وسهم بسزایی در تبیین مسائل توسعه کسب نماید. از مهم ترین صاحب نظران سرمایه اجتماعی می توان جمیز کلمن، رابرت پاتنام و کلاوس اوفه اشاره نمود که در کتب و مقاله ها متعدد به پروراندن این مبحث مبادرت ورزیده و در دستگاه هاي تئوریک خود از آن بهره جسته اند. در بین شاخص هاي سرمایه اجتماعی، اعتماد اجتماعی است که به عنوان مهم ترین مؤلفه خودرا براي تعامل اجتماعی و پیدایش حوزه و عرصه عمومی در جامعه خواهد گشود و سبب افزایش تعاملات بین افراد و در نتیجه مشارکت خواهد گردید. دراین فصل ابتدا در بررسی مبانی نظري، تعاریف لغات کلیدي و مفاهیم اولیه پژوهش، ابتدا به تعریف سرمایه اجتماعی و کارافرینی و انواع آن می پردازیم. در ادامه به شرح و توضیح مفهوم سرمایه اجتماعی و کارافرینی پرداخته و سپس در مورد پیشینه پژوهش در دنیا و ایران مواردي آورده خواهد شد.

2-2- سرمایه
ابتدا به ماهیت سرمایه از نظر متغیرهاي اقتصادي پرداخته و سپس انواع سرمایه و شباهت ها و تفاوت هاي آنها را با یکدیگر مورد بررسی قرار می گیرد. اصولاً منابع در اقتصاد به سه صورت مورد استفاده قرار می گیرند:
مصرف می شوند.
ذخیره می شوند.
سرمایه گذاري می شوند.
سرمایه منبعی است که براي ایجاد ارزش افزوده سرمایه گذاري می شود. به منابعی که مصرف می شوند و یا براي مصارف آینده ذخیره می شوند، سرمایه اطلاق می شوند. مردم دنیا براي انجام امور متداول زندگی خودشان از انواع سرمایه استفاده می کنند. اما آن چیزي که بین مردم به عنوان سرمایه تلقی می کنند. در صورتی که پول و اوراق اعتباري تنها یک نوع از پنج نوع سرمایه ایی است که در چرخش امورات اقتصادي و اجتماعی استفاده می شود. در اصطلاح علمی این نوع سرمایه با عنوان سرمایه مالی شناخته شده است.
اقتصاددانان سرمایه را معمولاً را به مفهوم دارایی فیزیکی نظیر ماشین آلات، تأسیسات، ساختمان ها، موجودي کالا و بعضاً ارزش فعلی سرمایه گذاري انجام شده در نیروي انسانی و فن آوري بکار می برند. گروهی دیگر دارایی هاي مولد ثروت را سرمایه می پندارند. حسابداران سرمایه را به مفهوم وجوهی که در طرف بدهی ترازنامه نشان داده می شود و متعلق به صاحبان واحد اقتصادي است، می شناسند. در واقع انباشت منابع مالی در دارایی ها، اعم از دارایی هاي فیزیکی یا مالی مفهوم کلی تري از سرمایه مورد نظراست، منابع مالی به ویژه منابع مالی بلند مدتی است که براي اجرا، تکمیل، توسعه، بازسازي و راه اندازي واحدهاي اقتصادي – صنعتی به کار گرفته شده است.
2-3- انواع سرمایه
به طور کلی سرمایه در اقتصاد به سه صورت شناخته شده است که عبارتند از: سرمایه مالی- سرمایه فیزیکی، سرمایه انسانی و سرمایه اجتماعی.
1- سرمایه فیزیکی– مالی: این نوع سرمایه که در علم اقتصاد بسیار متداول است شامل دارایی هاي مالی، زیر ساخت هایی همچون پل ها، راه ها و تجهیزات ساختمانی و فنی می شوند. در تئوري هاي اولیه رشد از سرمایه فیزیکی و مالی به عنوان موتور رشد اقتصادي یاد می شود. سرمایه در اصطلاح اقتصادي مجموعه اي از اجزاء گوناگون شامل انواع ماشین آلات، ابزار کارخانه ها، ساختمان ها، موجودي انبار و غیره است. تفاوت سرمایه و سرمایه گذاري نیز مهم است نمود (سعادت، 1384).
سرمایه یک متغیر (انباشت) است که میزان موجودي سرمایه را در زمان مورد نظر نشان می دهد. در صورتیکه سرمایه گذاري یک متغیر جریانی (روانه) طول یک دوره است.
2- سرمایه انسانی: سرمایه هاي مولدي که در وجود انسان ها جمع شده، شامل مهارت ها و توانائی ها اندیشه ها، سلامتی و غیره است که ناشی از سرمایه گذاري در آموزش و برنامه هاي کارآموزي و مراقبت هاي پزشکی است و به عنوان سرمایه تلقی می شود. در این تعریف نیز برخی از سرمایه هاي انسانی که به طور مستقیم بر تولید اثر نخواهد گذاشت تصریح نشده است، بنابراین در سرمایه گذاري هاي انسانی نباید صرفاً افزایش تولیدي را مد نظر قرار داد که قادر به محاسبه و اندازه گیري آن هستیم، بلکه جنبه هاي دیگري را نیز باید دنبال کرد.
تعریف سرمایه گذاري انسانی: ارتقائ و بهبود ظرفیت مولد افراد که ناشی از بهبود کیفیت نیروي کار می باشد. ظرفیت افراد عبارت است از: استعدادها و توانائی هاي بالفعل آماده افراد جامعه می باشد.
ظرفیت مولد افراد: آن بخش از ظرفیت افراد است که بر افزایش تولید جامعه اثر می گذارد که این اثر گذاري یا به صورت مستقیم و یا غیر مستقیم (اثرات خارجی) می باشد. به تعبیر دیگر، عاملی است که آن بخش از ظرفیت افراد را که در اثر عوامل مختلف مستهلک می شود، جبران می نماید. ارتقاء ظرفیت، ظرفیت بالقوه را بالفعل می نماید. همچنین یادآوري می شود که سرمایه انسانی همان ظرفیت افراد است و سرمایه گذاري انسانی بهبود و ارتقاء آن است.
همانطور که ذکر شد سرمایه انسانی داراي ابعاد وسیعی است، ولی به جهت محدودیت هاي محاسباتی و یا مفهومی، در تعیین اجزاي آن اختلاف نظر وجود دارد. در این ارتباط به یکی از پیشنهادهایی که توسط کمسیون آمار سازمان ملل متحد در رابطه با تعیین اجزاي انسانی ارائه شده اشاره می شود:
اجزاي سرمایه انسانی عبارتست از بهداشت، تغذیه، آموزش، اشتغال، شرایط کار، مسکن، امنیت اجتماعی، پوشاك، فراغت، آسایش خیال، آزادي هاي فردي ( نیازي، 1379 )
3- سرمایه اجتماعی: سرمایه اجتماعی یک واژه بین رشته بین علم اقتصاد و علوم اجتماعی است. سرمایه اجتماعی از دو واژه سرمایه که یک مفهوم اقتصادي است و واژه اجتماعی یک مفهوم جامعه شناسی است تشکیل شده و برشاخص هاي اجتماعی استوار است.
2-4- سرمایه اجتماعی
از آنجایی که سرمایه اجتماعی نقش موثري در کاهش هزینه هاي فعالیت ها و موفقیت افراد در دست یابی به اهداف خود دارد، یکی از موضوعات پژوهشی مرتبط با نهادهاي اجتماعی است: فرضیه اساسی در تبیین سرمایه اجتماعی این است که افراد خانواده با گرد هم آمدن در قابل یک نهاد اجتماعی، سرمایه اجتماعی را شکل می دهند، پاداش هاي آن در شکل حمایت هاي مادي و معنوي به آنها در زندگی اجتماعی بروز می کند. در مجموع سرمایه اجتماعی بنیان توسعه پایدار و همه جانبه را تشکیل می دهد. تلاش براي تشکیل توسعه و تداوم چنین سرمایه اي که کنار سایر انواع سرمایه ها چون سرمایه طبیعی، تولیدي و انسانی ضریب موفیت برنامه هاي بلند مدت توسعه را دو چندان خواهد کرد. این مفهوم به دلیل ماهیت و محتوایی که دارد تقریباً با تمام موضوعات و مسائل مطرح در حوزه انسانی و اجتماعی ارتباط پیدا می کند. این ارتباط و پیوند هر چند که در نوع خود بیانگر اهمیت کارکردي سرمایه اجتماعی می باشد. لیکن موجب پیچیدگی، گستردگی و تنوع موضوع نیز شده است که برآیند آن را می توان در چند وجهی بودن، اختیار نمودن سطوح و واحدهاي تحلیلی متعدد و پیچیدگی مفهومی جستجو کرد.
شناخت سرمایه اجتماعی در درجه نخست مستلزم بررسی ابعاد مفهومی و نظري سرمایه اجتماعی به رغم تنوع قابل ملاحظه آن است تا پایه و مبنایی براي طرح ابعاد علمیاتی فراهم شود.
مفهوم سرمایه اجتماعی در آغاز توسط جامعه شناسان معرفی گردید و در تحقیقات آنها مورد استفاده قرار گرفت . این مفهوم به تدریج توجه اندیشمندان سایر رشته های علوم اجتماعی را به خود جلب کرد و در دهه های اخیر علاوه بر اینکه در جامعه شناسی ، علوم سیاسی و اقتصاد مورد استفاده قرار گرفته است ؛ در رشته های سازمان و مدیریت نیز طرفداران زیادی پیدا کرده است. (درانی و رشیدی، 1387)
در اواخر دهة 1990 نسبت به اعتبار هدف سازمان های یادگیرنده تردیدهای فزاینده ای ایجاد شد. بسیاری از سازمان ها این اصطلاح را از بیانیه های راهبرد و گزارش سالانه رؤسای خود حذف کردند . به دلیل آن که مفهوم روشنی نبود و به نظر می رسید در مواجهه با بی رحمی موقعیت اقتصادی بسیار خام و سست است. با وجودی که استفاده از این فنون و نظریه ها در سازمان کم تر شده است، ولی سازمان ها هنوز می توانند به خود ببالند که افراد بزرگ ترین دارایی آنها هستند. روند جدید که به نظر می رسد برای رهبران کسب و کار جالب باشد ، استفاده از مفهوم سرمایه دربارة افراد ، و به ویژه اندیشه سرمایه اجتماعی است که توجه مدیران عالی سازمان ها را به خود جلب کرده است. چنین زمینه مساعدی از وجود مباحث اجتماعی در محدودة سازمان شرایط رویکرد به سرمایه اجتماعی را در سازمان ومدیریت فراهم کرده و بررسی سرمایه اجتماعی و استفاده از آن در مطالعات سازمانی نیز به سرعت افزایش یافته است. اهمیت سرمایه اجتماعی در مطالعات سازمان ها و تبیین موقعیت نسبی نقش آفرینان در بسیاری از حوزه های مورد توجه در تحقیقات سازمان تأیید شده است( فقیهی و فیضی،1385).
سرمایه اجتماعی مفهوم نسبتاً جدیدي در علوم اجتماعی است و به طور خلاصه به معناي هنجارها و شبکه هایی است که امکان مشارکت مردم را در اقدامات جمعی به منظور کسب سود متقابل فراهم می کند این مفهوم با شیوه هایی همچون سنجش سطح اعتماد اجتماعی و سطوح عضویت در انجمن هاي مدنی، یا میزان موجودي رسمی یا غیر رسمی قابل اندازه گیري است. سرمایه اجتماعی مفهومی ترکیبی است که این هنجارها و شبکه ها را در یک جامعه و در یک مقطع زمانی خاص تشریح می کند. رابطه متقابل، رفتار غیر خودخواهانه و اعتماد، نمونه هایی از این هنجارها است.
از این منظور سرمایه اجتماعی یکی از عناصر مهم قدرت جامعه مدنی یا ظرفیت جوامع براي مدیریت خویش از طریق فعالیت هاي گروهی غیر رسمی، داوطلبانه یا غیر دولتی و غیر انتفاعی است.
اصطلاح سرمایه اجتماعی نخستین بار در اثر کلاسیک جین جاکوب در سال 1961 با عنوان مرگ و زندگی در شهرهاي بزگ آمریکا، به کار رفته است. در آن اثر، ایشان توضیح داده اند که شبکه هاي اجتماعی فشرده در محدوده هاي حومه قدیمی و مختلط شهري، صورتی از سرمایه اجتماعی را تشکیل می دهند و در ارتباط با حفظ نظافت، عدم وجود جرم و جنایت خیابان و دیگر تصمیم ها در مورد بهبود کیفیت زندگی، در مقایسه با عوامل نهادهاي رسمی مانند نیروي حفاظتی پلیس و نیروي انتظامی، مسئولیت بیشتري از خود نشان می دهند. گلن لوري اقتصاددان همچون ایوان لایت جامعه شناس، اصطلاح سرمایه اجتماعی را در دهه1970 براي توصیف اقتصاد درون شهري به کار برد.
از طرفی دیگر واژه ي سرمایه دلالت می کند که سرمایه اجتماعی همانند سرمایه انسانی یا سرمایه اقتصادي ماهیتی زاینده و مولد دارد، یعنی ما را قادر می سازد ارزش ایجاد کنیم، کارها را انجام دهیم، به اهدافمان دست یابیم، مأموریت هایمان را در زندگی به اتمام رسانیم و به سهم خویش به دنیایی یاري رسانیم که در آن زندگی می کنیم. وقتی می گوییم سرمایه هاي اجتماعی زاینده و مولد هستند، منظور این است که هیچ کس بدون آن موفق نیست و حتی زنده نمی ماند.
در اينكه سرمايه انساني در موفقيت يك سازمان و يك ملت اهميت استراتژيك ويژه اي دارد‍، ترديدي نيست، ولي اين سرمايه زماني از اولويت بالاتري برخوردار است كه منسجم و يكپارچه باشد و اين يكپارچگي در سايه همبستگي،همكاري، تعاون و اعتماد متقابل به وجود مي آيد‍؛ در اين‍صورت است كه سرمايه به سرمايه اجتماعي مبدل مي شود و اين سرمايه است كه هم افزایی دارد. در غير اين‍‍‍‍‍‍‍صورت‍، سرمایه هاي انساني حتي اگر در سازمان و يا در كشور ماندگار شوند و فرار نكنند، به
نویسندگان تعاریفناهاپیت و گوشال(1998)سرمایه اجتماعی را مجموعه منابع واقعی و بالقوه ای می دانند که در شبکه روابطی که زیر نفوذ فرد یا واحد اجتماعی است ریشه دارد ،از طریق شبکه قابل دسترسی است و از همین شبکه ناشی شده است .فوكوياما(1999)سرمايه اجتماعي، مجموعه هنجارهاي موجود در سيستم‌هاي اجتماعي است كه موجب ارتقاي سطح همكاري اعضاي آن جامعه گرديده و پايين آمدن سطح هزينه‌هاي تبادلات و ارتباطات مي‌شود .
کوهنوپروساک (2001)سرمایه اجتماعی شامل اعتماد،شناخت متقابل،ارزش های مشترک و رفتارهایی است که اعضای شبکه های انسانی و اجتماعات را به هم پیوند می دهد و همکاری انها را امکان پذیر می سازد .واین بیکر(1382)سرمایه اجتماعی را منابعی می داند که از طریق شبکه های کسب و کار یا شبکه های فردی ،یا در درون آنها در دسترس قرار می گیرد.این منابع شامل اطلاعات ،اندیشه ها،راهنماییها،فرصت های کسب و کار ،سرمایه های مالی،قدرت و نفوذ،پشتیبانی عاطفی ،خیر خواهی ،اعتماد و همکاری است .بانك جهاني(2003)سرمايه اجتماعي را پديده‌اي مي‌داند كه حاصل تأثير نهادهاي اجتماعي، روابط انساني و هنجارها بر روي كميت و كيفيت تعاملات اجتماعي است و از طرف ديگر افزايش آن مي‌تواند موجب پايين آمدن جدي سطح هزينه‌هاي اداره جامعه و نيز هزينه‌هاي عملياتي سازمانها مي‌شود .قول آقاي رابينز، ايجاد سينرژي (هم افزایی) منفي مي كنند‍. اصطلاح “سرمايه” به ثروت انباشته، به‍ ويژه آنچه براي توليد ثروت بيشتر به كار مي رود، اطلاق مي شود‍‍‍‍‍‍‍‍‍.كلمه “اجتماعی‍” در سرماية اجتماعي نشان  می دهد كه منابع موجود درون شبكه‍ هاي كسب و كار يا شبكه هاي فردي دارايي‍هاي شخصي محسوب نمي شوند، و هيچ فردي به تنهايي مالك آنها نيست. اين منابع درون شبكه هاي روابط قرار گرفته اند. اگر سرمايه انساني آن چيزي باشد كه انسان مي‍داند (مجموع دانش، مهارتها و تجارب)، سرمايه اجتماعي روابطي است كه انسان با كساني كه مي شناسد برقرار مي كند؛ يعني اندازه، كيفيت و گوناگوني شبكه هاي كسب و كار و شبكه هاي ارتباطي شخصي كه انسان در آن نقش دارد. اما فراتر از آن، سرماية اجتماعي به كساني كه انسان نمي‍شناسد نيز بستگي دارد، البته اگر به طور غير مستقيم و به وسيلة شبكه ها با آنها در ارتباط باشد‍. مديران وكساني كه بتوانند در سازمان، سرمايه‍ اجتماعي ايجاد كنند، راه كاميابي شغلي و سازماني خود را هموار می سازند. از سوي ديگر، سرمايه اجتماعي به زندگي فرد، معني و مفهوم مي‍بخشد و زندگي را ساده تر و لذت بخش‍تر مي سازد.
پورتز(‍1998)، سرمايه اجتماعي را به عنوان توانايي كنش‍گران براي به دست آوردن و حفظ كردن منابع ، بر اثر عضويت در شبكه هاي اجتماعي تعريف می كند. وي بيشتر بر روابط و شبكه هاي اجتماعي در تحليل سرمايه اجتماعي تمركز دارد.فرانسيس فوكوياما‍‍ سرمايه اجتماعي را به عنوان مجموعة معيني از هنجارها يا ارزشهاي غير رسمي تعريف كرده است كه اعضاي گروهي كه همكاري و تعاون ميان‍شان مجاز است، در آن سهيم اند. مشاركت در ارزشها و هنجارها به خودي خود باعث توليد سرماية اجتماعي نمي شود، زيرا اين ارزش‍ها ممكن است ارزشهاي منفي باشند. بر عكس، هنجارهايي كه توليد سرمايه اجتماعي مي‍كنند،‍اساساً بايد شامل سجايايي مانند صداقت، اداي تعهدات و ارتباطات دو جانبه باشد. براساس نظر كلمن سرمايه اجتماعي با كاركردش تعريف مي‍شود. سرماية اجتماعي شيء واحدي نيست، بلكه انواع چيزهاي گوناگوني است كه دو ويژگي مشترك دارند:
2-1  همة آنها جنبه اي از يك ساخت اجتماعي را در بر مي گيرند و كنشهاي معين افراد درون ساختار را تسهيل مي‍ كنند.
2-2  مانند شكل‍هاي ديگر سرمايه مولد است، و دستيابي به هدفهاي معيني را كه در نبودن آن دست يافتني نخواهد بود، امكان پذير مي سازد.
2-5- تعریف سرمایه اجتماعی
تعاریف مختلفی از سرمایه اجتماعی به عمل آمده اما تا حالا یک تعریف منسجم از سرمایه اجتماعی در دست نیست. بنابراین جهت آشنایی با نظریه ها اندیشمندان سرمایه اجتماعی و همچنین نظم و تربیت توالی زمانی نظریه ها، ابتدا به تعاریف بنیان گذاران سرمایه اجتماعی می پردازیم و در ادامه به برخی از تعاریف مهم و قابل تأمل اشاره می کنیم.
تعاريف متعددي از سرمايهاجتماعي صورت گرفته است که با توجه به جديد بودن اين مفهوم، عملا تعريف پذيرفته شده و يكساني براي سرمايه اجتماعي وجود نداشته و در ادبيات علم مدیریت، تعاريف مختلفي براي آن ارائه شده است و محققان از زواياي گوناگون و در سطوح تحليل متفاوت به اين مفهوم نگريستهاند . اهمیت سرمایه اجتماعی امروزه به طور قطعی شناسایی شده است و با توجه به ابعاد چند وجهی آن و نفوذ آن در علوم مختلف از جمله روانشناسی ، علوم رفتاری ، علوم سیاسی ، اقتصاد و مدیریت ، دامنه گسترده ای از پژوهشهای علوم انسانی را به خود اختصاص داده است . به طور کلی در رابطه با تعریف سرمایهاجتماعی دو رویکرد اصلی وجود دارد :
الف: تعریف سرمایهاجتماعی براساس کارکردهای آن .
ب: تعریف سرمایهاجتماعی بر اساس ساختار آن .
از نظر جیمز کلمن «سرمایهاجتماعی» با کارکردش تعریف میشود. از نظر وی سرمایه اجتماعی شیء واحد نیست بلکه انواع چیزهای گوناگونی است که دو ویژگی مشترک دارند: همه آنها شامل جنبهای از یک ساخت اجتماعی هستند و کنشهای معین افرادی را که در درون ساختار هستند تسهیل میکنند و دیگر اینکه مانند شکلهای دیگر سرمایه مولد هستند و دستیابی به هدفهای معینی را که در نبودن آنها دست یافتنی نخواهد بود را امکانپذیر میسازند ( کلمن، 1377). به نظر پوتنام (1993) نیز سرمایه اجتماعی جنبههای گوناگونی از یک سازماناجتماعی نظیر اعتماد، هنجار و شبکههاست که میتوانند از طریق تسهیل اقدامات هماهنگ،کارایی جامعه را بهبود بخشند . در مقابل فوکویاما(1379) به این نوع تعاریف انتقاد دارد و مدعی است که بسیاری از این تعاریف به جای خود سرمایهاجتماعی، اشاره به تجلیات سرمایهاجتماعی(اعتماد، شبکهها،جامعه مدنی و نظیر آن) که با سرمایهاجتماعی مرتبط هستند دارند. فوکویاما خود سرمایهاجتماعی را به عنوان وجود مجموعه معینی از هنجارها یا ارزشهای غیررسمی تعریف میکند که اعضای گروهی که همکاری و تعاون میانشان مجاز است، در آن هم سهیم هستند. هنجارهایی که تولید سرمایهاجتماعی میکنند اساساً باید شامل سجایایی از قبیل صداقت،ادای تعهدات و ارتباطات دو جانبه باشند. تعدادی از تعاریفی که توسط اندیشمندان مدیریت در زمینه سرمایه اجتماعی ارائه شده است در جدول قابل مشاهده است:
سرمایه اجتماعی منبعی اجتماعی – ساختاري است که دارایی و سرمایه افراد محسوب می شود. این دارایی شئ واحدي نیست، بلکه ویژگی هایی است که در ساختار اجتماعی وجود دارد و باعث می شود افراد با سهولت بیشتري وارد کنش اجتماعی شوند. این نوع سرمایه در روابط بین افراد تجسم می یابد که می تواند فعالیت هاي با بازدهی بالا تسهیل کند
سرمایه اجتماعی وجوه گوناگون ساختارهاي اجتماعی نظیر اعتماد، هنجارها و شبکه هایی است که می توانند با ایجاد و تسهیل امکانات هماهنگی و کارایی جامعه را بهتر کنند. سرمایه اجتماعی به ارتباط بین افراد، شبکه هاي اجتماعی و هنجارهاي عمل متقابل و نیز قابلیت اعتماد پذیري که از این ارتباطات ناشی می شود، بر می گردد
فوکویاما نیز سرمایه اجتماعی را این گونه تعریف می کند: سرمایه اجتماعی مجموعه معین یا هنجارها و ارزش هاي غیر رسمی است که اعضاي گروهی که همکاري و تعاون میان آنها مجاز است، در آن سهیم هستند(فوکویاما،1379).
تعاریف دیگري در این ارتباط ارائه شده است که به برخی از آنها اشاره می شود:
سرمایه اجتماعی روابط بین گروه ها را توضیح می دهد.
فلورا وجدان جمعی را به عنوان سرمایه اجتماعی می دانند و اعتماد متقابل را به عنوان نرم وجدان جمعی معرفی می کنند .
سرمایه اجتماعی توانایی و هنر افراد در انجام نقش خود در شبکه هاي اجتماعی یا ساختارهاي اجتماعی است.
سرمایه اجتماعی یک جامعه عبارت است نهادها، روابط، عقاید و ارزش هاي است که روابط بین مردم را مدیریت می کند و در توسعه اقتصادي و توسعه اجتماعی نقش اساسی دارد.
سرمایه اجتماعی به مفاهیم ارزشمندي از قبیل شبکه هاي اجتماعی، روابط متقابل، اعتماد عمومی، تعهد، اطلاق می شود. سرمایه اجتماعی موقعی انباشت می شود که مردم ارتباط متقابل در درون خانواده، محل کار، روابط همسایگی و ارتباطات مردمی در انجمن هاي محلی، و عمومی پیدا می کنند.
کاواچی و همکارانشان عقیده دارند سرمایه اجتماعی میزان همگونی توزیع سلامت در نواحی جغرافیایی یک منطقه است و بحث ویژگی سلامتی سرمایه اجتماعی ریشه هاي تاریخی نیز دارد. امیل دور کیم در مطالعات خود نشان داده است که هم گرایی جوامع با نرخ خودکشی جوامع رابطه معکوس دارد
وینتر عنوان می کند که یک توافق معقول در تعریف مفهوم سرمایه اجتماعی وجود دارد. او یک تعریف کاربردي از سرمایه اجتماعی ارائه می دهد: سرمایه اجتماعی منافع دو جانبه روابط اجتماعی است که به وسیله هنجارها، اعتماد و تعامل متقابل ایجاد می شود(تاجبخش،1384).
تعاریف بالا تنها بخشی از تعاریف عنوان شده در ادبیات سرمایه اجتماعی است. این مسأله نشان می دهدکه شاخصه غیر قابل مشاهده بودن سرمایه اجتماعی، باعث شده است که هر محققی با برداشت نسبی که از سرمایه اجتماعی دارد؛ اقدام به تعریف این پدیده جدید بنماید. اما این امر به مفهوم این نیست که تعاریف مذکور در مقابل هم هستند و نکات مشترکی بین تعاریف مذکور وجود ندارد. بلکه با کمی توجه می توان فهمید که اتفاقاً همه تعاریف به یک نکته اشاره می کنند و بر اساس همین نکته مشترك، می توان یک تعریف جامع از سرمایه اجتماعی عنوان نمود(سعادت، 1384).
سرمایه اجتماعی، پتانسیل نهفته در روابط بین و میان افراد یک جامعه است که باعث انجام کاراي امور آن جامعه می شود.
مطابق تعریف ناهاپیت و گوشال(1998) که مجددا توسط بولینو و ترنلی(2002) بکار گرفته شده است، سرمایه اجتماعی عبارت است از؛ مجموع منابع و ارزشی که در داخل شبکه ای از روابط فردی و سازمانی موجود است و از آن نشات می گیرد. در این خصوص لاکی لی(2005) عنوان می نماید شبکه های ارتباطی به عنوان منبعی ارزش آفرین(سرمایه) برای افراد یا سازمان ها محسوب می شود.
سرمایه اجتماعی به صورت میان فردی یا میان سازمانی است. سرمایه اجتماعی فردی در شبکه های ارتباطی میان افراد ایجاد می شود در حالیکه سرمایه اجتماعی سازمانی، ناشی از شبکه های ارتباطی میان سازمان ها است. استون(2001) سرمایه اجتماعی میان فردی را شامل منابع سازمانی موجود در میان شبکه های انسانی می داند که توسط اعتماد و همکاری میان آنان پشتیبانی می شود(الوانی، ناطق، 1386).
2-6- تفاوت سرمایه اجتماعی با سایر سرمایه ها
سرمایه اجتماعی، هنگامی به وجود می آید که روابط میان افراد به شیوه ای دگرگون می شود که کنش را تسهیل می کند. سرمایه فیزیکی کاملاً ملموس است، و به صورت مادی قابل مشاهده بوده و تجسم یافته است. سرمایه انسانی کمتر ملموس است و در مهارت ها و دانشی که فردی کسب کرده است، تجسم می یابد. سرمایه اجتماعی میزان ملموسیت کمتری برخوردار است، چون در روابط متقابل میان کنش گران متجلی می شود. بدین ترتیب می توان دریافت که سرمایه اجتماعی دارای خصوصیات ویژه ای است که سبب اختلاف مفهومی این سرمایه با سایر سرمایه های شناخته شده می شود.
از تفاوت های عمده سرمایه اجتماعی با سایر سرمایه ها می توان به موارد زیر اشاره کرد:
1- برخلاف سرمایه فیزیکی که استفاده از آن موجب استهلاک و کاهش ارزش آن سرمایه می شود، استفاده از سرمایه اجتماعی(مانند سرمایه انسانی) موجب انباشت روزافزون آن خواهد شد. پاتنام با اشاره به آلبرت هیرشمن، فیلسوف علوم اجتماعی، سرمایه اجتماعی را منبع اخلاقی می داند؛ یعنی برخلاف سرمایه فیزیکی، به تبع استفاده، نه تنها دچار کاستی نمی شود، بلکه افزایش می یابد و برعکس؛ در صورت استفاده نشدن، نابود می شود.
2- برای آنکه سرمایه اجتماعی ایجاد و یا فعال شود باید حداقل دو فرد در جامعه وجود داشته باشند. بنابراین برخلاف سرمایه انسانی، که بر عاملیت فردی تأکید دارد، سرمایه اجتماعی بر شبکه ها و روابط بین آنها متکی است. در حالیکه سایر اشکال سرمایه حتی در یک جامعه؛ تک نفری، اثرات خلاقانه خود را به صورت بالقوه دارا می باشد.
3- سرمایه اجتماعی در جریان تشریک مساعی نیاز به گذشت و سعه صدر دارد . سرمایه اجتماعی خصوصیت کالاهای عمومی را دارا می باشد و مانند سایر کالاهای عمومی افراد بدلیل عدم توانایی در بهره بردای کامل از آثار خارجی مثبت آن، تمایل به تولید آن ندارند. به همین دلیل است که سازمان ها و نهاد هایی که دارای ارتباطات افقی هستند(که مشخصه آن تساوی قدرت میان اعضا است) در تولید سرمایه اجتماعی موفق تر هستند. زیرا افراد در این سازمان ها به دلیل اینکه شانس مساوی برای کسب منافع حاصل از این سرمایه دارند، علی القاعده مشارکت بیشتری در تولید آن می نمایند و امتیاز بیشتری کسب می کنند(برهان یزدان، 1383).
4- الگوی سرمایه انسانی رویکردی مستقیم و خطی دارد که سرمایه گذاری در زمان و یا با پول می شود و سود اقتصادی هم مستقیم به دست می آید. سرمایه اجتماعی خیلی کم به رویکرد خطی و مستقیم توجه دارد، بلکه بیشتر نوعی پراکنده و کمی هم ابهام آمیز به نظر می رسد(رنانی، دلیری، 1388)
تفاوت الگوی سرمایه انسانی و الگوی سرمایه اجتماعی را می توان به تمایز بین آموزش، مثلاً یک مهارت که نتایج و عواید زودرس دارد و تحصیلات که گسترده تر است و نتایج غیر مستقیم ولی گوناگونی می تواند داشته باشد، تشبیه کرد.
مشاهدات نشان می دهد که سرمایه اجتماعی نیز ما نند سایر انواع سرمایه، انباشته و یا مستهلک می شود و یا حتی از بین می رود. انباره سرمایه اجتماعی با تغییر بلند مدت در تعداد تعاملات اجتماعی، افزایش خواهد یافت. به عنوان مثال در یک روستا با کاهش فاصله مکانی خانوارها، تعاملات اجتماعی بین آنها ا فزایش یافته و تشکیل سرمایه اجتماعی تسهیل می شود. اما نکته مبهم در مورد سرمایه اجتماعی تولید شدن آن است. سرمایه فیزیکی از طریق سرمایه گذاری ایجاد و تولید می شود و فرایند تولید آن نیز کاملاً عینی و محسوس است. سرمایه انسانی نیز در یک اقتصاد توسط آموزش های ضمنی و یا حتی صریح تولید می شود. اما به ندرت دیده شده است که سرمایه اجتماعی به صورت برنامه ریزی شده تولید شود، بلکه اغلب آثارخارجی سایر فعالیت هایی که به مقاصد و منظورهای دیگر انجام می گیرند، طبقه بندی می شود(البته در ادامه توضیح داده خواهد شد که در حال حاضر نیز قسمت هایی از سرمایه اجتماعی به صورت برنامه ریزی شده در حال شکل گیری است). تحقیقات انجام شده بر روی سرمایه اجتماعی نشان داده است که اصطلاح سرمایه، در واژه سرمایه اجتماعی، بیانگر یک مفهوم استعاری است و نمی تواند از نظر اقتصادی تمام خصوصیات سرمایه را دارا باشد . به عنوان مثال، سولو به این مطلب خرده می گیرد که تعریف حاضر از سرمایه اجتماعی را نمی توان مانند انواع دیگر سرمایه، در یک نظام حسابداری گنجاند.
در یک نظام اجتماعی، تقابل میان کنش گران، پایه و اساس نظام به شمار می رود. بر مبنای کنش های هدفمند، این تقابل در راستای تأمین اهداف نهایی کنش گران است .تقابل در مبادلات دائمی کالا و خدمات بین افراد و گروه ها در هر تشکل ساده ای از یک جامعه دیده می شود و این، جامعه را از یک طرف در تولید هنجارهای مشترک، هویت مشترک، اعتماد و اطمینان و از طرف دیگر روابط اقتصادی قوی با یکدیگر متحد می سازد.
بدین ترتیب، سرمایه اجتماعی می تواند چهار نوع خدمت ارائه دهد:
1- خدمات اقتصادی: در این حالت می توان گفت فقدان سرمایه اجتماعی در جامعه سبب می شود افراد کنش های خودخو اهانه ای در مصرف داشته باشند ولی با وجود سرمایه اجتماعی، تابع مطلوبیت افراد علاوه بر وجود مصرف خود شخص، حاوی میزان مصرف سایر افرادی که با آنها وابستگی اجتماعی دارند، قرار می گیرد.
2- خدمات اجتماعی: احساس نیاز به انتقال تجربه در انسان ها یک نیاز ضروری است و این حالت تنها زمانی به وجود می آید که بین افراد کنش های مبتنی بر اعتماد متقابل برقرار شود.
3- اعتباریاب: روابطی را که شما به عقاید فرد مقابل احترام بگذارید و در عوض فرد مقابل نیز به عقاید شما احترام بگذارد، سبب ایجاد یک پشتوانه قوی برای خویشتن شناسی و آینده نگری خواهد شد. این عمل می تواند سبب تشکیل سرمایه اجتماعی شده و در آینده فرد از این سرمایه خود، برای رسیدن به مقاصد مختلف، بهره برداری کند.
4- خدمات اطلاعاتی یا انعکاسی: هر شخصی نیاز دارد تا خود را از نگاه دیگران ببیند، در این حالت فرد به یک دلگرمی برای انج ام کار خواهد رسید. وجود روابط اجتماعی بین افراد این امکان را به آنان می دهد که بتوانند خود را از منظر دیگران ببینند.
2-7- انواع سرمایه اجتماعی
سرمایه اجتماعی را می توان به شرح زیر تقسیم نمود: (مرجایی، 1384)
1- سرمایه اجتماعی گروهی: این نوع سرمایه اجتماعی اغلب در بین اعضاي یک خانواده و یا در میان



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید